Q&A – Veilig en gezond straten volgens de Arbowet

Er bestaat geen ondergrens. Er moet registratie zijn als je handmatig gaat straten. De norm voor handmatig straten per persoon per dag kent een maximum van 40m², waarbij je rekening moet houden met de basiseisen voor ‘Verantwoord aanbrengen elementenverharding’. Maximaal 6 belastbare uren per dag, overige tijd is bestemd voor rustpauzes, zoals schaft en koffie bijv. Dit geldt alleen voor materialen die onder de tilnorm vallen, alles boven de 4 kg (één hand) en 9,5 kg (twee handen) moet met een hulpmiddel (machinaal/mechanisch) worden verwerkt.

In het logboek straatwerkplan zal je moeten bijhouden hoeveel m² per dag er machinaal is verwerkt. Als er handmatig elementen zijn verlegd, moet je dit ook per persoon opnemen waarbij de norm is maximaal 40m² per dag per persoon.

In de CROW324 vind je in bijlage V een voorbeeld.

Het uitgangspunt is optimaal machinaal/mechanisch straten. Als dit niet kan vanwege het ontwerp, dan moet de opdrachtgever eerst kijken of het ontwerp kan worden aangepast. Kan dit vanwege het gekozen materiaal niet, dan in overweging nemen of er een alternatief is waarmee het wel kan. Dit geldt ook voor het materieel. Is de conclusie dat het echt niet anders kan, dan geldt de voorwaarden basiseisen ‘Verantwoord aanbrengen elementenverharding’; maximaal 6 belastbare uren per dag, overige tijd is bestemd voor rustpauzes, zoals schaft en koffie bijv. Dit geldt alleen voor materialen die onder de tilnorm vallen, alles boven de 4 kg (één hand) en 9,5 kg (twee handen) moet met een hulpmiddel (machinaal/mechanisch) worden verwerkt.

De opdrachtgever heeft een verantwoordelijkheid om ervoor te zorgen  ervoor te zorgen dat het werk veilig en gezond uitgevoerd kan worden. In de huidige CROW publicatie 324 staat op blz. 50 bijlage V een model straatwerkplan dat als voorbeeld kan dienen.

Het uitgangspunt is optimaal machinaal/mechanisch straten. Als dit niet kan vanwege het ontwerp, dan moet de opdrachtgever eerst kijken of het ontwerp kan worden aangepast. Kan dit vanwege het gekozen materiaal niet, dan in overweging nemen of er een alternatief is waarmee het wel kan. Dit geldt ook voor het materieel. Is de conclusie dat het echt niet anders kan, dan geldt de voorwaarden basiseisen ‘Verantwoord aanbrengen elementenverharding’; maximaal 6 belastbare uren per dag, overige tijd is bestemd voor rustpauzes, zoals schaft en koffie bijv. Dit geldt alleen voor materialen die onder de tilnorm vallen, alles boven de 4 kg (één hand) en 9,5 kg (twee handen) moet met een hulpmiddel (machinaal/mechanisch) worden verwerkt.

Ja, dit zogezegde restwerk valt onder de noemer handmatig verwerken elementenverharding.

Machinaal is wanneer de elementen door een machine worden geplaatst bijvoorbeeld door de Tigerstone. Mechanisch als een klem of andere hulpmiddelen worden ingezet. Handmatig is als de materialen zonder hulpmiddelen, dus met de handen worden verwerkt.

Ook hier is het uitgangspunt machinaal/mechanisch verwerken van elementenverharding.

Waar de grens ligt is lastig aan te geven. De Arbowet schrijft voor dat je de fysieke belasting moet beperken, maar veel opdrachtgevers (gemeenten) hebben ook te maken met het realiseren van klimaatdoelstellingen. Bij hergebruik elementenverharding is er veel meer mogelijk dan meestal wordt gedacht. Er zijn machines beschikbaar, zoals palletteermachines, bestratingsmachines, mechanische klemmen e.d. Neemt niet weg dat er altijd situaties zullen zijn waarbij je handmatig moet straten. Dit zal tijdens de ontwerpfase duidelijk moeten zijn en de onderbouwing van de keuze moet worden opgenomen in het straatwerkplan.

Waar de grens ligt is lastig aan te geven. De Arbowet schrijft voor dat je de fysieke belasting moet beperken, maar veel opdrachtgevers (gemeenten) hebben ook te maken met het realiseren van klimaatdoelstellingen. Bij hergebruik elementenverharding is er veel meer mogelijk dan meestal wordt gedacht. Er zijn machines beschikbaar, zoals palletteermachines, bestratingsmachines, mechanische klemmen e.d. Neemt niet weg dat er altijd situaties zullen zijn waarbij je handmatig moet straten. Dit zal tijdens de ontwerpfase duidelijk moeten zijn en de onderbouwing van de keuze moet worden opgenomen in het straatwerkplan.

Je moet de ondergrond geschikt maken voor optimaal machinaal/mechanische verwerking van elementenverharding.

Ook hiervoor geldt dat je de fysieke belasting moet beperken en hulpmiddelen moet inzetten.

In dit soort situaties is er technisch al heel veel mogelijk in Nederland. Blijkt uit gedegen vooronderzoek dat je niet optimaal machinaal/mechanisch kan straten, dan is handmatig straten onder de eerder vermelde restricties toegestaan. De opdrachtgever moet wel zorgen voor een goede onderbouwing in het straatwerkplan. Let op opdrachtgever: kijk verder dan je eigen gemeente of aannemerskring, want met ‘volgens de laatste stand der techniek’ wordt gekeken naar technieken die landelijk worden ingezet.

Ook hier geldt de wet- en regelgeving. Dus uitgangspunt optimaal machinaal/mechanisch, kan dit niet dan is handmatig toegestaan maar wel inachtneming van de restricties.

Kritisch kijken naar het ontwerp en je afvragen of je dit wel verantwoord machinaal/mechanisch kan uitvoeren. Kom je tot de slotsom dat je niet anders kunt, dan is handmatig toegestaan, rekening houdend met eerder genoemde restricties.

Prijsvorming is de verantwoordelijkheid van de inschrijver. Deze moet zich baseren op wat de opdrachtgever in het straatwerkplan heeft opgenomen. Door uit te gaan van optimaal machinaal/mechanisch, zal de opdrachtgever in het straatwerkplan aangeven wat machinaal/mechanisch kan en wat er eventueel handmatig moet gebeuren. Hierdoor ontstaat vooraf duidelijkheid en met de norm van maximaal 40m² per persoon per dag handmatig weet de inschrijver welke productie hij per dag kan realiseren. Door dit systeem ontstaat er aan de voorkant voor iedereen een gelijk speelveld. Het is aan de opdrachtgever om tijdens de uitvoering hierop te controleren. Als de inschrijver zich niet aan de regels houdt, dan moet de opdrachtgever het werk stilleggen.

De Arbocatalogus wordt aangepast naar de laatste inzichten. Daar zijn de brancheorganisaties nu mee bezig.

De publicatie 324 van CROW wordt aangepast naar de laatste inzichten. In de loop van 2026 zullen we een definitieve versie met sectorafspraken publiceren. Een tussentijdse update van de kennismodule is beschikbaar: CROW | Tussentijdse herziening kennismodule machinaal straten

We zijn bezig om de module straatwerkplan van Straatwerk Nederland aan te passen naar de geldende wet- en regelgeving.

Het is een misverstand dat er strenger wordt gecontroleerd. De Arbowet schrijft al lange tijd voor dat het uitgangspunt is dat er veilig en gezond wordt gewerkt met aandacht voor beperking fysieke belasting. Bij gemotiveerde uitzonderingen kan je handmatig werken, zie straatwerkplan.

https://wetten.overheid.nl/BWBR0008498/2025-07-01/#Hoofdstuk2_Afdeling5_Artikel2.26. Zie ook tabel 2 blz. 33 van publicatie CROW 324 waar aangegeven wordt hoe de informatie per bouwfase moet worden vastgesteld en worden opgenomen in het straatwerkplan.

Zolang de rompbuiging niet meer is dan 40 graden, valt het werken met een Tigerstone onder machinale verwerking. Omdat de materialen door de handen van een verwerker gaan, is het denkbaar dat hierover op termijn nieuwe inzichten komen.

Ja, als een persoon aan het maximum zit van 40m² per dag handmatig, dan mag je hem de resterende tijd van de dag inzetten bij niet belastbare werkzaamheden. Houd nog steeds rekening met de basiseisen handmatig verwerken elementenverharding.

De opdrachtgever heeft de verantwoordelijkheid vanuit haar vergewisplicht dat het werk veilig en gezond uitgevoerd kan worden. Deze verantwoordelijkheid gaat verder dan het ontwerp. Ook tijdens de uitvoering is het een verantwoordelijkheid van de opdrachtgever om te controleren of het werk wordt uitgevoerd zoals uitgevraagd. De opdrachtnemer heeft de wettelijke verplichting om het werk conform de geldende wet- en regelgeving uit te voeren. Als de opdrachtnemer tijdens de bestekfase risico’s voorziet, dan moet hij die tijdens de inlichtingen kenbaar maken. De opdrachtgever is dan in de gelegenheid om aanpassingen te doen. Zijn er risico’s tijdens de uitvoering, dan bespreken beide partijen dit samen (zie ook blauwe richtlijn in CROW 324 blz. 15).

Het Straatwerkplan is een op zichzelf staand onderdeel, zie voor onderbouwing 4.1 van publicatie 324 CROW.

De aanbesteding is sowieso geldig. Het is de taak van geïnteresseerde ondernemers om relevante omissies en tekortkomingen tijdig aan te melden, zodat de opdrachtgever deze alsnog kan invullen of verbeteren. Gebeurt dat niet, dan hebben ondernemers de aanbestedingsdocumenten geaccepteerd zoals ze zijn.

De conclusie van de aannemer/onderaannemer dat het ontwerp niet voldoet aan de Arbo voorschriften moet aan de opdrachtgever worden gemeld. Het is dan in beginsel aan de opdrachtgever om de noodzakelijke aanpassingen door te voeren. Dat moet dan als een bestekwijziging worden afgehandeld.

Het wordt ingewikkeld als de opdrachtgever niet wil meegaan in de gerechtvaardigde melding van de aannemer/onderaannemer en toch gebiedt om het werk overeenkomstig plan uit te voeren.

Dat is meer een bouwrechtelijk vraagstuk.

Ook bij storingen moet je je houden aan wat de Arbowet voorschrijft.

Nee, de verantwoordelijkheid ligt bij de opdrachtgever. De opdrachtgever moet zich houden aan artikel 2.26 uit het arbeidsomstandighedenbesluit: https://wetten.overheid.nl/BWBR0008498/2025-07-01/#Hoofdstuk2_Afdeling5_Artikel2.26

Dit mag natuurlijk niet. Maak gebruik van ons meldpunt als je dit constateert, zodat wij hierin samen met de arbeidsinspectie actie kunnen nemen.

De wet geldt voor ons allemaal, dus ook voor de sector hoveniers. Ook zij moeten gebruikmaken van hulpmiddelen om de elementen op een verantwoorde manier te verwerken.

Zie: https://www.youtube.com/watch?v=Poo9bvLXZSw

Ja, maar de gangbare modellen voldoen nog niet volledig aan de arbeidshygiëne strategie.

Er is een meldpunt en een hulplijn https://meldpuntstraatwerk.nl/ of https://www.vandestraat.org/ waar je kan melden dat een opdrachtgever iets uitvraagt wat niet conform de wet- en regelgeving is. Wij zoeken dan contact met de opdrachtgever. Is de opdrachtgever al in overtreding, dan zullen we de arbeidsinspectie inschakelen.

Als brancheverenigingen hebben wij dit idee opgenomen in ons meerjarenplan. De vraag is of de brancheverenigingen dit gaan ontwikkelen of dat we dit moeten overlaten aan commerciële marktpartijen.